در قانون مدنی ایران، اهلیت از دو بخش تشکیل شده است :
الف- اهلیت تمتع.
ب- اهلیت استیفاء.

الف- اهلیت تمتع
اهلیت تمتع به معنای شرط دارا شدن حقوق مدنی است، این اهلیت به صرف زنده متولد شدن انسان ایجاد می گردد ولو اینکه تمام مدت زندگی آن نوزاد فقط چند ثانیه به طول بینجامد .
در نتیجه چنانچه بنا به گواهی گواهانی که هنگام تولد جنین حضور داشته اند، وجود علائم حیاتی در وی را تایید نکرده باشند یا به عبارتی شهادت بدهند که آن جنین، پیش از خروج از رحم مرده بوده و امداد های پزشکی برای احیای وی بی نتیجه بوده است، لذا حق تمتع از آن جنین سلب میگردد.
امروزه که با ابزارهای تشخیص پزشکی همانند سونوگرافی می توان تمامی وضعیت حیات یا ممات « و حتی میزان سلامتی » جنین را اثبات نمود، لذا در شرایطی که گزارش پزشکی مستند به ابزارهای پیش گفته می باشد، استناد به شهادت شهود خود بخود در اولویت بعدی قرار می گیرد و این گزارش، مردود کننده ی هرگونه ادعای مخالف آن به حساب می آید.
گفتیم که اهلیت تمتع به صرف زنده متولد شدن شخص ایجاد میشود ولو اینکه تمام طول مدت زندگی آن نوزاد فقط چند ثانیه طول بکشد و پس از چند ثانیه فوت نماید. حال ممکن است این سئوال مطرح شود که این چند ثانیه چه اهمیتی دارد و چه اثر حقوقی می تواند داشته باشد ؟
می دانیم که اهلیت تمتع به معنای دارا شدن حق است، پس اینگونه نتیجه می گیریم که کسی قانوناْ حقی را دارا می شود می تواند آن را به دیگران نیز منتقل نماید.
هنگامی که جنین بصورت زنده متولد می شود، دیگر بستگان وی در جایگاه های قانونی خود قرار می گیرند، مثلاْ پدر، مادر، برادر، خواهر،عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنها در این سمت و جایگاه قرار می گیرند.
از سوی دیگر نیز در زمینه ی اموال، یکی از راه های انتقال حق به دیگران، همانا ارث است.
اگر جنین بصورت مرده متولد شود، از هیچ یک از حقوق مدنی برخوردار نمی گردد. بطور مثال شرط بهره بردن از ارث آنست که وارث پس از فوت مورث زنده باشد.
به دیگرسخن اینکه چنانچه شخصی فوت کند و همسر وی حامله باشد، آن حمل ( که پس از فوت پدرش بدنیا می آید ) در صورتی می تواند از ارث پدر بهره مند گردد که زنده متولد شود، در غیر این صورت، ماترک میت بر اساس قانون ارث، به دیگر وراث منتقل می گردد.
اگر متوفی فرزند دیگری نداشته باشد و قبل از تولد اولین فرزندش فوت نماید، زنده یا مرده متولد شدن آن جنین نقش تعیین کننده ای در سهم الارث سایرین و یا تعیین و تغییر سایر وراث ایفاء می کند.
ب- اهلیت استیفاء
اهلیت استیفاء به معنای اجرای حقوق مدنی توسط همان شخص است.
در بحث فوق راجع به اهلیت تمتع گفته شد که به صرف زنده بودن پس از تولد، از حقوق مدنی برخوردار می گردد و این حق تمتع تا زمان مرگ ادامه دارد که ممکن است مدت حیات یک ثانیه باشد یا ده ها سال ادامه یابد.
حال این سئوال مطرح است که آیا تمامی کسانیکه حق تمتع دارند ( افراد زنده ) می توانند قانوناْ و راساْ آن حقوق را اجرا کنند یا نه؟
اهلیت استیفاء در واقع استعداد شخص از نظر روحی و جسمی برای امکان برخورداری از حقوق است و اینان کسانی هستند که علی رغم زنده بودن« حتی عمر طولانی » حق ندارند که در حقوق مالی و تصرف در اموال خود ورود کنند و در این موارد ممنوعیت قانونی دارند .
این سه دسته عبارتند از :
۱-صغار.
۲-اشخاص غیر رشید .
۳-مجانین .

شاید دوست داشته باشید بخوانید  ترتیب رسیدگی پرونده های مالیاتی

۱-صغار به دختران و یا پسرانی گفته می شود که به سن بلوغ قانونی نرسیده اند. ( این سن برای پسران پانزده سال قمری و برای دختران نه سال قمری می باشد ).
۲-اشخاص غیر رشید کسانی هستندکه تصرفات آنها در اموال و حقوق مالیشان عقلایی نباشد. این افراد علی رغم اینکه به سن بلوغ رسیده اند، لیکن از آنجاییکه ارزش پول و انجام معاملات « ولو کوچک » را تشخیص نمی دهند لذا این دسته از افراد را غیر رشید یا سفیه می نامند.
۳-مجانین به دو دسته تقسیم میشوند مجنون دائم و مجنون ادواری ، مجنون دائمی مطلقاْ و برای همیشه از تصرف در اموال و اعمال خود ممنوع است ولی مجنون ادواری صرفاْ در زمان بروز حالت جنون از این حقوق ممنوعیت دارد.

منبع: قانون مدنی.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *